साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक पूर्ण मुहूर्त : ‘अक्षय्य तृतीया’! जाणून घ्या या मंगलमय दिवसाचे महत्त्व, इतिहास आणि परंपरा

वैशाख शुद्ध तृतीयेला साजरी होणारी ‘अक्षय्य तृतीया’ साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक मानली जाते. या दिवशी केलेल्या दानाचे आणि शुभ कार्याचे फळ कधीही नष्ट होत नाही. जाणून घ्या या दिवसाचा ऐतिहासिक वारसा आणि पारंपरिक प्रथा.

स्थैर्य, फलटण, दि. १९ एप्रिल : हिंदू धर्मियांच्या अत्यंत महत्त्वाच्या आणि पवित्र सणांपैकी एक म्हणजे ‘अक्षय्य तृतीया’. हिंदू पंचांगानुसार वैशाख महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील तृतीयेला हा सण साजरा केला जातो. भारतीय संस्कृतीमध्ये गुढीपाडवा, दसरा आणि दिवाळीचा पाडवा (अर्धा मुहूर्त) यांच्यासोबतच अक्षय्य तृतीयेला साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक ‘पूर्ण मुहूर्त’ मानले जाते.

‘अक्षय्य’ या शब्दाचा अर्थ ‘ज्याचा कधीही क्षय होत नाही’ (नष्ट न होणारे) असा होतो. त्यामुळे या दिवशी केलेल्या शुभ कार्याचे, नामस्मरणाचे, दानाचे आणि पुण्याचे फळ कधीही संपत नाही, अशी हिंदू धर्मात अढळ श्रद्धा आहे. हा दिवस केवळ शुभ कार्यासाठीच नाही, तर दानधर्मासाठीही अत्यंत पवित्र मानला जातो.

अक्षय्य तृतीयेचा इतिहास आणि पौराणिक महत्त्व:

अक्षय्य तृतीयेला हिंदू धर्मग्रंथांमध्ये आणि पुराणांमध्ये मोठे महत्त्व दिले गेले आहे. या एकाच दिवशी अनेक ऐतिहासिक आणि दैवी घटना घडल्याचा उल्लेख पुराणांमध्ये आढळतो:

• परशुराम जयंती: भगवान विष्णूचा सहावा अवतार मानले जाणारे ‘भगवान परशुराम’ यांचा जन्म याच दिवशी झाला. त्यामुळे हा दिवस ‘परशुराम जयंती’ म्हणूनही मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो.

  

• त्रेतायुगाचा आरंभ: हिंदू मान्यतेनुसार कृतयुग (सत्ययुग) संपून ‘त्रेतायुग’ याच दिवशी सुरू झाले. युगाचा आरंभ दिन म्हणूनही याला महत्त्व आहे.

  

• गंगेचे पृथ्वीवर अवतरण: भगीरथाच्या अनेक वर्षांच्या कठोर तपश्चर्येनंतर पवित्र गंगा नदी याच दिवशी स्वर्गातून पृथ्वीवर अवतरली.

• महाभारताचे लेखन: महर्षी वेदव्यास यांनी सांगितलेल्या आणि बुद्धीची देवता श्रीगणेशाने लिहिलेल्या ‘महाभारत’ या महान महाकाव्याच्या लेखनाची सुरुवात याच मंगलमय दिवशी झाली.

• सुदामा-श्रीकृष्ण भेट: गरिबीने ग्रासलेला सुदामा याच दिवशी आपला बालमित्र श्रीकृष्ण याला भेटायला द्वारकेत गेला होता. श्रीकृष्णाने त्याच्या मूठभर पोह्यांच्या बदल्यात त्याला ‘अक्षय्य’ संपत्तीचा आशीर्वाद दिला होता.

• अक्षय्य पात्र: महाभारतात वनवासादरम्यान पांडवांना अन्नाची कमतरता भासू नये म्हणून सूर्यदेवाने युधिष्ठिराला कधीही अन्न न संपणारे ‘अक्षय्य पात्र’ याच दिवशी दिले होते.

अक्षय्य तृतीयेच्या दिवशी नेमक्या काय प्रथा आणि परंपरा आहेत?

वर्षानुवर्षे चालत आलेल्या काही विशिष्ट प्रथा आणि परंपरा या दिवशी आजही मोठ्या श्रद्धेने पाळल्या जातात:

१. सुवर्ण आणि वाहन खरेदी: या दिवशी सोने-चांदी खरेदी करण्याची मोठी प्रथा आहे. या मुहूर्तावर खरेदी केलेले सोने घरात ‘अक्षय्य’ (कायमस्वरूपी) राहते आणि कुटुंबात सुख-समृद्धीची वृद्धी होते, अशी मान्यता आहे. आजकाल लोक या दिवशी नवीन वाहने, मालमत्ता किंवा इलेक्ट्रॉनिक वस्तू खरेदी करण्यास पसंती देतात.

२. नवीन कार्याची सुरुवात (विना पंचांग): हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक ‘पूर्ण मुहूर्त’ असल्याने या दिवशी कोणतेही नवीन किंवा शुभ काम करण्यासाठी पंचांग पाहण्याची किंवा शुभ वेळ शोधण्याची गरज नसते. त्यामुळे विवाह, साखरपुडा, गृहप्रवेश, नवीन व्यवसाय किंवा दुकानाचा शुभारंभ यांसारखी शुभ कामे या दिवशी मोठ्या प्रमाणावर केली जातात.

३. दानधर्म (उदककुंभ दान): वैशाख महिन्यातील कडक उन्हाळा लक्षात घेता, या दिवशी जलदान (पाण्याचे दान) करण्याला सर्वाधिक महत्त्व आहे. मातीच्या नवीन मडक्यात (उदककुंभ) थंड पाणी भरून त्यात वाळा, गोपीचंदन टाकून ते ब्राह्मणाला किंवा गरजू व्यक्तीला दान केले जाते. तसेच उन्हापासून बचाव करणाऱ्या वस्तू जसे की छत्री, चपला, सुती वस्त्रे आणि अन्नदानाचेही मोठे पुण्य मानले जाते.

४. पितृ तर्पण व स्मरण: आपल्या पूर्वजांचे (पितरांचे) स्मरण करून त्यांच्या आत्म्याच्या शांतीसाठी या दिवशी तर्पण विधी केला जातो. या दिवशी केलेल्या दानामुळे आणि पूजेमुळे पितर संतुष्ट होतात आणि कुटुंबाला आशीर्वाद देतात असे मानले जाते.

५. आंब्याचा आणि पुरणपोळीचा नैवेद्य: महाराष्ट्रात अक्षय्य तृतीयेच्या दिवशी देवांना आणि पितरांना आंब्याच्या रसाचा आणि पुरणपोळीचा नैवेद्य दाखवण्याची विशेष खाद्यपरंपरा आहे. या दिवसापासून खऱ्या अर्थाने आंब्याच्या हंगामाला सुरुवात होते.

थोडक्यात सांगायचे तर, अक्षय्य तृतीया हा केवळ आर्थिक गुंतवणूक आणि सोने खरेदीचा दिवस नसून तो सत्कर्म, दानधर्म आणि निसर्गाप्रती (जलदान) कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा अत्यंत पवित्र सण आहे. या दिवशी केलेल्या चांगल्या कर्मांची शिदोरी माणसाला कायम ‘अक्षय्य’ फळ देऊन जाते.