नवनिर्माते आणि उत्तम ‘इंजिनिअर’ (भूमीचा उद्धार) : भगवान परशुरामांचे आजच्या काळातही दिशादर्शक ठरणारे अलौकिक गुण

अक्षय्य तृतीयेच्या मुहूर्तावर साजरी होणारी भगवान परशुराम जयंती. केवळ राग नव्हे, तर ‘नवनिर्माते आणि उत्तम इंजिनिअर’ म्हणून त्यांचे कार्य आणि इतर अलौकिक गुण आजच्या पिढीसाठी कसे मार्गदर्शक आहेत, याचा वेध घेणारा विशेष लेख.

स्थैर्य, फलटण, दि. १८ एप्रिल : अक्षय्य तृतीयेच्या अत्यंत पवित्र मुहूर्तावर सर्वत्र भगवान परशुराम यांची जयंती मोठ्या उत्साहात साजरी केली जात आहे. भगवान विष्णूंचा सहावा अवतार मानले जाणारे ‘परशुराम’ म्हटले की, सर्वसामान्यांच्या डोळ्यांसमोर उभी राहते ती एका अत्यंत क्रोधीत, हातात परशू (कुऱ्हाड) घेतलेल्या आणि पृथ्वीला २१ वेळा निःक्षत्रिय करणाऱ्या एका आक्रमक ऋषींची मूर्ती!

अनेक पौराणिक मालिका आणि कथांमधून त्यांचा केवळ ‘राग’ आणि ‘युद्ध’ एवढाच भाग समाजासमोर जास्त अधोरेखित झाला आहे. परंतु, भगवान परशुरामांचे व्यक्तिमत्त्व यापेक्षा खूप विशाल आणि बहुआयामी होते. त्यांच्या चरित्रात अशा अनेक गोष्टी दडल्या आहेत, ज्या आजच्या २१ व्या शतकातील आधुनिक जीवनातही आपल्याला अंगीकारता येण्यासारख्या आहेत. त्यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या या कधीही फारशा समोर न आलेल्या, मात्र अत्यंत प्रेरणादायी पैलूंवर टाकलेला हा विशेष प्रकाश:

१. नवनिर्माते आणि उत्तम ‘इंजिनिअर’ (भूमीचा उद्धार):

भगवान परशुराम हे एक महान नवनिर्माते होते. पौराणिक कथांनुसार, परशुरामांनी आपल्या सामर्थ्याने समुद्राला मागे हटवून कोकण आणि केरळ यांसारख्या किनारपट्टीच्या नयनरम्य भूभागाची निर्मिती केली. याला आपण आजच्या आधुनिक परिभाषेत ‘लँड रिक्लेमेशन’ (Land Reclamation) किंवा ‘कोस्टल इंजिनिअरिंग’ म्हणू शकतो. केवळ भूमी निर्माण करून ते थांबले नाहीत, तर त्यांनी त्या भागातील लोकांना शेती आणि उपजीविकेची साधने उपलब्ध करून दिली.

आजच्या काळातील बोध: निसर्गाचा समतोल राखून नवीन विकासकामे करणे, पडीक जमिनीचा किंवा समुद्राळलेल्या भागाचा वापर योग्य कारणासाठी करणे आणि समाजाला स्वावलंबी बनवण्यासाठी नवनिर्मितीचे प्रकल्प राबवणे, हे त्यांच्यातील एका ‘उत्तम इंजिनिअर’ आणि समाजसुधारकाचे दर्शन घडवते. आजच्या काळातील पायाभूत सुविधा आणि शाश्वत विकासासाठी (Sustainable Development) त्यांचा हा गुण अत्यंत दिशादर्शक आहे.

२. सत्तेच्या गैरवापराविरुद्धचा लढा (अन्यायाला प्रखर विरोध):

भगवान परशुरामांनी पृथ्वी २१ वेळा निःक्षत्रिय केली, असा उल्लेख येतो. पण येथे समजून घेण्यासारखी गोष्ट म्हणजे, त्यांचा विरोध ‘क्षत्रिय’ या वर्गाला नव्हता, तर सत्तेचा गैरवापर करून प्रजेवर आणि ऋषीमुनींवर अन्याय करणाऱ्या उन्मत्त आणि हुकूमशाह राजांना (उदा. सहस्रार्जुन) होता. त्यांनी कधीही चांगल्या राजांना विरोध केला नाही.

आजच्या काळातील बोध: आजच्या काळातही जेव्हा सत्तेचा, पदाचा किंवा पैशाचा गैरवापर करून सर्वसामान्यांवर अन्याय होतो, तेव्हा त्या भ्रष्ट प्रवृत्तीविरुद्ध निर्भयपणे उभे राहण्याची आणि न्यायासाठी लढण्याची प्रेरणा त्यांच्याकडून मिळते.

३. ‘शास्त्र’ आणि ‘शस्त्र’ यांचा सुरेख संगम:

परशुरामांचा जन्म ब्राह्मण कुळात झाला, पण त्यांची कर्मे एका योद्ध्यासारखी होती. त्यांच्याकडे ‘शास्त्राचे’ (वेदांचे आणि ज्ञानाचे) अथांग ज्ञान होते, तसेच ते ‘शस्त्रास्त्रांच्या’ (युद्धकलेच्या) विद्येतही निपुण होते.

आजच्या काळातील बोध: केवळ पुस्तकी ज्ञान मिळवून उपयोग नाही, तर संकटाच्या वेळी स्वतःचे आणि समाजाचे रक्षण करण्यासाठी शारीरिक क्षमता आणि व्यावहारिक कौशल्य (Action) असणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. आजच्या तरुणाईने बुद्धिमत्ता आणि शारीरिक तंदुरुस्ती या दोन्ही गोष्टींचा समतोल राखायला हवा.

४. सर्वोच्च मातृ-पितृ भक्ती आणि ‘प्रेझेन्स ऑफ माइंड’:

पित्याच्या आज्ञेवरून परशुरामांनी आपल्या मातेचा शिरच्छेद केला, ही कथा सर्वश्रुत आहे. पण यातून त्यांची ‘अंधभक्ती’ नव्हे, तर ‘पितृआज्ञा पालन’ आणि प्रसंगवधानता दिसून येते. पित्याची आज्ञा पाळल्यानंतर जेव्हा जमदग्नींनी प्रसन्न होऊन वर मागायला सांगितला, तेव्हा परशुरामांनी अतिशय हुशारीने आपल्या आईला आणि भावांना पुन्हा जिवंत करण्याचा वर मागून घेतला.

आजच्या काळातील बोध: आई-वडिलांचा सन्मान करणे आणि त्यांच्या शब्दाचा मान राखणे हे आपले कर्तव्य आहे. पण त्याचवेळी कठीण प्रसंगात स्वतःची बुद्धी वापरून (Presence of mind) सर्वांच्या हिताचा मार्ग कसा काढावा, हे यातून शिकायला मिळते.

५. निस्वार्थी वृत्ती आणि सत्तेचा त्याग (Detachment):

सर्वात मोठी शिकवण जर कोणती असेल तर ती ‘त्यागाची’. परशुरामांनी उन्मत्त राजांचा वध करून संपूर्ण पृथ्वी जिंकली. जर त्यांना सत्तेचा मोह असता, तर ते स्वतः चक्रवर्ती सम्राट बनून राजसिंहासनावर बसू शकले असते. पण त्यांनी तसे केले नाही. जिंकलेली संपूर्ण भूमी त्यांनी महर्षी कश्यप यांना दान केली आणि स्वतः तपश्चर्या करण्यासाठी महेंद्र पर्वतावर निघून गेले.

आजच्या काळातील बोध: एखादे ध्येय साध्य केल्यानंतर किंवा मोठे पद मिळाल्यानंतर त्याचा अहंकार न बाळगणे. सत्तेचा किंवा पैशाचा हव्यास न ठेवता, समाजासाठी कार्य करून वेळेवर मोह बाजूला ठेवण्याची (Detachment) वृत्ती अंगीकारणे आजच्या स्वार्थी जगात खूप आवश्यक आहे.

६. महान गुरू आणि मार्गदर्शक:

ते केवळ एक योद्धे नव्हते, तर एक महान गुरू होते. महाभारतातील भीष्माचार्य, द्रोणाचार्य आणि महारथी कर्ण यांसारख्या महान योद्ध्यांचे गुरू भगवान परशुरामच होते. त्यांनी आपले ज्ञान स्वतःपुरते मर्यादित न ठेवता योग्य शिष्यांना दिले.

भगवान परशुराम हे केवळ रागाचे प्रतीक नसून ते ज्ञान, शौर्य, न्याय आणि त्यागाचे एक अथांग महासागर आहेत. आजच्या पिढीने परशुरामांच्या हातातील ‘परशू’ (शस्त्र) बघण्यासोबतच, त्यांच्या मेंदूतील ‘शास्त्र’ (ज्ञान) आणि त्यांच्यातील एका ‘नवनिर्मात्याला’ समजून घेतले, तर खऱ्या अर्थाने त्यांचे विचार आजच्या काळातही दिशादर्शक ठरतील.