शिवजयंती विशेष: केवळ युद्धनीतीच नव्हे, तर दूरदृष्टीचे ‘उत्तम मॅनेजमेंट गुरू’ होते छत्रपती शिवाजी महाराज!
अक्षय्य तृतीयेच्या मुहूर्तावर फलटणसह सर्वत्र तिथीनुसार शिवजयंती साजरी होत आहे. धर्मवीर संभाजी महाराजांचे आजोळ असलेल्या फलटणमध्ये शिवरायांचे युद्धनीतीपलीकडील ‘व्यवस्थापन कौशल्य’ आणि त्यांचे रयतेसाठीचे योगदान जाणून घेऊया.
स्थैर्य, फलटण, दि. १९ एप्रिल, प्रसन्न रुद्रभटे : आज अक्षय्य तृतीयेच्या अत्यंत शुभ मुहूर्तावर तिथीनुसार छत्रपती शिवाजी महाराज यांची जयंती साजरी होत आहे. फलटण शहर व परिसरात तिथीनुसार शिवजयंती मोठ्या प्रमाणावर आणि उत्साहात साजरी केली जाते. फलटणचा विचार केल्यास, स्वराज्याशी आणि शिवरायांशी फलटणचे अतूट नाते आहे. फलटण हे शिवरायांचे सासर तर स्वराज्यरक्षक धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराज यांचे आजोळ आहे. याच मातीशी नाळ जोडलेल्या रयतेच्या राजाला आज सर्वत्र मानवंदना दिली जात आहे.
सर्वसामान्य नागरिकांचा विचार केल्यास, आजही बहुतेकांना छत्रपती शिवाजी महाराजांचा इतिहास काही विशिष्ट घटनांपुरता सीमित वाटतो. आग्र्याच्या कैदेतून केलेली शिताफीची सुटका, प्रतापगडाच्या पायथ्याशी केलेला अफजलखानाचा वध किंवा लाल महालात घुसून शाहिस्तेखानाची छाटलेली बोटे, या पराक्रमांच्या कथा नक्कीच अंगावर शहारे आणणाऱ्या आहेत. परंतु, या शौर्यापलीकडे जाऊन पाहिल्यास लक्षात येते की, छत्रपती शिवाजी महाराज हे खऱ्या अर्थाने एक दूरदृष्टी असणारे ‘उत्तम मॅनेजमेंट गुरू’ (Management Guru) होते. आजच्या आधुनिक कॉर्पोरेट जगतालाही लाजवेल अशी त्यांची प्रशासकीय आणि व्यवस्थापन नीती होती.
आज शिवजयंतीनिमित्त शिवरायांच्या याच ‘व्यवस्थापन’ आणि ‘प्रशासकीय’ पैलूंवर टाकलेला हा एक दृष्टिक्षेप:
१. भारतीय नौदलाचे जनक (Father of Indian Navy):
साडेतीनशे वर्षांपूर्वी जेव्हा देशातील इतर राजे केवळ जमिनीवरील युद्धांचा विचार करत होते, तेव्हा शिवरायांनी समुद्राचे महत्त्व ओळखले होते. ‘ज्याचे आरमार, त्याचा समुद्र’ हे सूत्र ओळखून त्यांनी शून्यातून नौदलाची (आरमाराची) स्थापना केली. सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग यांसारखे जलदुर्ग बांधले. युद्धनौका तयार करण्यासाठी स्वतःचे कारखाने काढले. परकीय आक्रमणे रोखण्यासाठी आणि सागरी व्यापारावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी आरमाराचे महत्त्व जाणणारे ते पहिले भारतीय राजे होते.
२. सर्वसमावेशक निर्णयप्रक्रिया आणि अर्थकारण:
शिवाजी महाराज हे एकाधिकारशाही मानणारे नव्हते. स्वराज्याचे निर्णय घेताना ते तळागाळातील घटकांचा विचार करत असत. स्वराज्यातील अगदी छोट्या शेतकऱ्यांपासून ते पेठेतील मोठ्या व्यापाऱ्यांपर्यंत सर्वांच्या अडीअडचणी समजून घेऊन, त्यांच्याशी विचारविनिमय करूनच ते धोरणे आखत. व्यापाराला प्रोत्साहन देण्यासाठी त्यांनी बाजारपेठा वसवल्या, स्थानिक व्यापाऱ्यांना संरक्षण दिले आणि परकीय व्यापाऱ्यांवर योग्य तो कर लादून स्वराज्याचा महसूल वाढवला.
३. शेतकऱ्यांचा आणि रयतेचा जाणता राजा:
कृषी व्यवस्थापन हा शिवरायांच्या प्रशासनाचा गाभा होता. युद्धाच्या धामधुमीतही ‘शेतकऱ्यांच्या भाजीच्या देठालाही हात लावू नका’ अशी त्यांची सैन्याला सक्त ताकीद होती. दुष्काळ पडल्यास रयतेला कर्जमाफी देणे, पेरणीसाठी बी-बियाणे आणि बैलजोड्या पुरवणे, तसेच धरणे आणि कालवे बांधून सिंचनाची सोय करणे, हे आधुनिक कृषी व्यवस्थापनाचे धडे शिवरायांनी त्या काळीच गिरवले होते.
४. अष्टप्रधान मंडळ आणि सत्तेचे विकेंद्रीकरण (Delegation of Power):
एकाच व्यक्तीच्या हाती सत्ता न ठेवता त्यांनी सत्तेचे विकेंद्रीकरण केले. राज्याचा गाडा सुरळीत चालवण्यासाठी त्यांनी ‘अष्टप्रधान मंडळाची’ स्थापना केली. या पदांवर नियुक्ती करताना व्यक्तीची ‘गुणवत्ता आणि कर्तृत्व’ (Merit) पाहूनच जबाबदाऱ्या सोपवल्या. आजचे आधुनिक ‘ह्युमन रिसोर्स मॅनेजमेंट’ (HRM) याचेच उत्तम उदाहरण आहे.
५. पर्यावरण आणि साधनसंपत्तीचे व्यवस्थापन:
शिवराय हे महान पर्यावरण रक्षक होते. आरमार बांधण्यासाठी किंवा गडांवरील बांधकामासाठी झाडे तोडताना फळझाडांना (विशेषतः आंबा आणि फणस) इजा न पोहोचवण्याचे त्यांचे कडक आदेश होते. “ही झाडे रयतीने लेकरांसारखी वाढवली आहेत, ती तोडल्यास रयतेच्या काळजाला आच पडेल,” ही त्यांची भावना त्यांच्यातील संवेदनशील व्यवस्थापकाची साक्ष देते.
आजच्या तरुणाईने महाराजांच्या केवळ तलवारीच्या पातीचा आणि पराक्रमाचा विचार न करता, त्यांच्या या ‘व्यवस्थापन कौशल्याचा’, सूक्ष्म नियोजनाचा (Micro-planning) आणि दूरदृष्टीचा सखोल अभ्यास करणे काळाची गरज आहे. खऱ्या अर्थाने हीच महाराजांना दिलेली सर्वांत मोठी आदरांजली ठरेल!
