महाबळेश्वरात अत्याधुनिक ‘डॉप्लर वेदर रडार’ कार्यान्वित; आता अतिवृष्टी आणि वादळांचा मिळणार अचूक मागोवा!

महाबळेश्वर येथे ‘आयआयटीएम’च्या मिशन मौसम अंतर्गत अत्याधुनिक एक्स-बँड ड्युअल पोलरायझेशन डॉप्लर वेदर रडार कार्यान्वित करण्यात आले आहे. यामुळे पुणे, सातारा आणि मुंबईच्या काही भागांसाठी हवामानाचा अचूक अंदाज मिळणार आहे.

स्थैर्य, सातारा , दि. २८ : महाबळेश्वर येथे भारतीय उष्णकटिबंधीय हवामानशास्त्र संस्था (आयआयटीएम – IITM) यांच्या ‘मिशन मौसम’ अंतर्गत उभारण्यात आलेले अत्याधुनिक ‘एक्स-बँड ड्युअल पोलरायझेशन डॉप्लर वेदर रडार’ २४ एप्रिल रोजी कार्यान्वित करण्यात आले. पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाचे सचिव डॉ. एम. रविचंद्रन यांच्या हस्ते या महत्त्वपूर्ण प्रकल्पाचे उद्घाटन करण्यात आले.

१४०० मीटर उंचीवर उभारणी; ‘नाऊकास्टिंग’ क्षमतेत मोठी वाढ

महाबळेश्वरमधील ‘हाय अल्टिट्यूड क्लाउड फिजिक्स लॅबोरेटरी’ येथे सुमारे १४०० मीटर उंचीवर हे रडार स्थापित करण्यात आले आहे. यामुळे पुणे, सातारा तसेच मुंबईच्या काही भागांसाठी हवामान अंदाज क्षमतेत मोठी भर पडणार आहे. विशेषतः ‘नाऊकास्टिंग’ (तत्काळ हवामान अंदाज – Nowcasting) क्षमता आता सहा तासांपर्यंत वाढणार असून, मेघगर्जना, अतिवृष्टी आणि वादळी प्रणालींचा अचूक मागोवा घेणे शक्य होणार आहे.

या अत्याधुनिक रडार प्रणालीचे प्रमुख फायदे:

• सूक्ष्म रचनांचा अभ्यास: ढगांची सूक्ष्म रचना (Cloud Micro-physics), पर्जन्याचे स्वरूप, थेंबांचे आकार व वितरण तसेच वादळांच्या अंतर्गत संरचनेबाबत उच्च विभेदनाची (High-Resolution) माहिती मिळेल.

• अचूक अंदाज: अतिवृष्टी, ढगफुटी, धुके आणि वेगवान वाऱ्यांच्या घटनांचे अधिक अचूक वर्गीकरण आणि अंदाज शक्य होतील.

  

• आधुनिक तंत्रज्ञान: ही प्रणाली ‘सॉलिड-स्टेट पॉवर ॲम्प्लिफायर’ तंत्रज्ञानावर आधारित असून, ती अत्यंत ऊर्जा कार्यक्षम आणि कमी देखभाल खर्चाची आहे.

  

• बहुउद्देशीय उपयोग: पूरस्थितीची पूर्वसूचना, विमान वाहतूक सुरक्षा, आपत्ती व्यवस्थापन, कृषी सल्ला सेवा आणि जलसंपदा नियोजनासाठी ही प्रणाली अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावणार आहे. पश्चिम घाटासारख्या भौगोलिकदृष्ट्या जटिल आणि संवेदनशील भागात हवामान बदलांचे बारकाईने निरीक्षण करण्यासाठी ही प्रणाली उपयुक्त ठरेल.

आयआयटीएम आणि ‘इस्रो’मध्ये महत्त्वपूर्ण करार

याच पार्श्वभूमीवर, आयआयटीएम आणि इस्रोच्या (ISRO) ‘स्पेस ॲप्लिकेशन सेंटर’ यांच्यात हवामान उत्पादने विकसित करण्यासाठी एका सामंजस्य करारावर स्वाक्षऱ्या करण्यात आल्या आहेत. या करारातून उपग्रह आणि भूमीवरील निरीक्षणांचे एकत्रीकरण, अंदाजाची अचूकता वाढविणे आणि हवामान संशोधन क्षमतेचा विकास साध्य होणार आहे.

एकूणच, महाबळेश्वर येथील या अत्याधुनिक रडार प्रकल्पामुळे देशातील हवामान विज्ञानाला नवे बळ मिळणार असून, अत्यंत तीव्र हवामान घटनांचे (Extreme Weather) अचूक अंदाज आणि वेळीच इशारा देण्याच्या क्षमतेत भारताने मोठी झेप घेतली आहे.