कृषी विद्यार्थ्यांच्या हाताला कौशल्य; फलटणमध्ये ‘व्यावसायिक उद्यानशेती’चा नवा उपक्रम
कृषि महाविद्यालय, फलटण येथे NEP-2020 अंतर्गत व्यावसायिक उद्यानशेती उपक्रमातून विद्यार्थ्यांना उत्पादन, बाजारपेठ आणि कृषी व्यवसायाचे प्रत्यक्ष प्रशिक्षण दिले जात आहे.
स्थैर्य, फलटण, दि. ०२ सप्टेंबर : महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी संलग्न आणि फलटण एज्युकेशन सोसायटी संचलित कृषि महाविद्यालय, फलटण येथे शैक्षणिक वर्ष २०२६-२७ मध्ये राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणानुसार द्वितीय वर्षातील विद्यार्थ्यांसाठी ‘Commercial Horticulture’ अर्थात व्यावसायिक उद्यानशेती उपक्रम राबविण्यात येत आहे. अनुभवाधारित कृषी कौशल्य विकास अभ्यासक्रमांतर्गत विद्यार्थ्यांना उद्यान पिकांचे व्यावसायिक उत्पादन, प्रत्यक्ष शेतीतील कौशल्ये आणि कृषी व्यवसाय व्यवस्थापनाचे प्रशिक्षण दिले जात आहे.
लागवडीपासून विक्रीपर्यंत विद्यार्थ्यांचा प्रत्यक्ष सहभाग
या उपक्रमात विद्यार्थ्यांना पीक निवड, महात्मा फुले कृषी विद्यापीठाने शिफारस केलेले सुधारित वाण, बाजारपेठेचा अभ्यास, लागवड नियोजन, जमीन व पाणी व्यवस्थापन, दर्जेदार लागवड साहित्याची निवड, खत व सिंचन व्यवस्थापन याबाबत प्रत्यक्ष ज्ञान दिले जात आहे. कीड व रोग व्यवस्थापन, तण नियंत्रण, पीक संरक्षण, उत्पादनाची गुणवत्ता आणि काढणीपश्चात व्यवस्थापनाचाही अभ्यास केला जात आहे.
भाजीपाला आणि फळपिकांच्या लागवडीपासून उत्पादनाच्या विक्रीपर्यंतच्या विविध कामांमध्ये विद्यार्थ्यांचा प्रत्यक्ष सहभाग आहे. बियाणे, पीक मशागत, पीक संरक्षण, आंतरमशागत, परिपक्वता, काढणी आणि विक्री या टप्प्यांचा अनुभव विद्यार्थ्यांना दिला जात आहे. शक्य तितका रासायनिक खते, कीटकनाशके व बुरशीनाशकांचा वापर कमी करून सेंद्रिय घटकांचा अधिक वापर करण्याबाबतही प्रशिक्षण दिले जात आहे.
उत्पादनासोबत बाजारपेठेचेही धडे
व्यावसायिक उद्यानशेतीमध्ये उत्पादनाबरोबरच योग्य बाजारपेठ महत्त्वाची असल्याने उत्पादन खर्च, अपेक्षित उत्पन्न, नफा-तोटा, बाजारातील मागणी, प्रतवारी, पॅकिंग, वाहतूक, विक्री व्यवस्थापन आणि मूल्यवर्धन यांचा अभ्यास विद्यार्थ्यांकडून केला जात आहे. ‘Farm to Market’ संकल्पनेनुसार शेतमालाची गुणवत्ता टिकविणे, योग्य वेळी काढणी करणे आणि ग्राहकांच्या गरजेनुसार उत्पादनाचे नियोजन करण्याचे महत्त्वही सांगितले जात आहे.
रोपवाटिका, फळबाग, संरक्षित शेती, भाजीपाला उत्पादन, फुलशेती, मसाला पिके, काढणीपश्चात तंत्रज्ञान, प्रक्रिया, मूल्यवर्धन, पॅकिंग आणि थेट ग्राहकांना विक्री अशा क्षेत्रांतील व्यवसायाच्या संधींची माहितीही विद्यार्थ्यांना दिली जात आहे. त्यातून नियोजन, खर्च व्यवस्थापन, जोखीम ओळखणे, निर्णयक्षमता आणि बाजाराभिमुख दृष्टिकोन विकसित करण्यावर भर आहे.
नोकरीसोबत कृषी उद्योजकतेकडे वाटचाल
विद्यार्थ्यांनी प्रत्येक पिकाचा विचार करताना उत्पादन किती मिळते, त्यासाठी खर्च किती येतो, उत्पादनाची गुणवत्ता कशी आहे आणि बाजारभाव काय आहे, याचा एकत्रित विचार करावा, यावर या उपक्रमात भर देण्यात येत आहे. कृषी पदवीधरांनी नोकरीच्या संधींसोबत स्वतःचा कृषी व्यवसाय उभारण्याच्या दृष्टीनेही सक्षम व्हावे, हा या अनुभवाधारित शिक्षणाचा उद्देश आहे.
या उपक्रमाचे प्रकल्प अधिकारी उद्यानविद्या विभागाचे सहायक प्राध्यापक प्रा. एस. डी. रोमन आहेत. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली प्रत्यक्ष निरीक्षण, प्रात्यक्षिके, शेतातील कामकाज, नोंदवही लेखन आणि उत्पादन व्यवस्थापनाच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांच्या कौशल्यांचा विकास केला जात आहे.
कृषि महाविद्यालय, फलटणचे प्राचार्य डॉ. यु. डी. चव्हाण यांच्या मार्गदर्शनाखाली हा उपक्रम राबविण्यात येत आहे. विद्यार्थ्यांना आधुनिक, बाजाराभिमुख आणि उद्योजकतेला पूरक कृषी शिक्षण देऊन भविष्यात रोजगारनिर्मितीच्या दृष्टीने सक्षम करण्यासाठी अशा अनुभवाधारित उपक्रमांना महाविद्यालयाकडून प्रोत्साहन दिले जात आहे.