मलठणच्या हेमाडपंथी मंदिरात दुर्मिळ गणेश शिल्प; ऐतिहासिक वारशाच्या संवर्धनाची गरज

सातारा जिल्ह्यातील मलठण येथील हेमाडपंथी महादेव मंदिरात नागावर आरूढ झालेले दुर्मिळ गणेश शिल्प आहे. या ऐतिहासिक वारशाचे तातडीने संवर्धन करणे आवश्यक आहे.

स्थैर्य, सातारा, दि. 08 ऑगस्ट : फलटण शहरातील मलठण येथील उत्तर यादवकालीन हेमाडपंथी महादेव मंदिर ऐतिहासिक आणि स्थापत्यकलेचा उत्कृष्ट नमुना आहे. या मंदिरात नागावर विराजमान असलेले अत्यंत दुर्मिळ गणेश शिल्प असून, या महत्त्वपूर्ण वारशाच्या तातडीच्या संवर्धनाची गरज अभ्यासकांनी व्यक्त केली आहे.

हेमाडपंथी स्थापत्य आणि दुर्मिळ शिल्प

देवगिरीच्या यादवांच्या काळात बांधलेले हे पूर्वाभिमुख शिवमंदिर काळ्या बेसाल्ट दगडात उभारण्यात आले आहे. गर्भगृह, अंतराळ आणि सभामंडप अशी याची पारंपरिक रचना असून, बाह्यभिंतींवर देवकोष्ठके आणि विविध शिल्पे आहेत. यामध्ये नागाच्या वेटोळ्यावर आसनस्थ झालेले आणि शेजारी पंखधारी आकृती असलेले गणेशाचे शिल्प वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. नागपूजा आणि गणपत्य परंपरेचा समन्वय दर्शविणाऱ्या अशा प्रतिमा महाराष्ट्रात फार कमी आढळत असल्याने, प्रतिमाशास्त्रीय दृष्टिकोनातून याला मोठे महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

वैज्ञानिक संवर्धनाची आवश्यकता

सद्यस्थितीत मंदिरातील शिल्पांवर आधुनिक रंग दिल्याने त्यावरील मूळ कोरीव काम आणि तपशील झाकला गेला आहे. हा ऐतिहासिक वारसा जतन करण्यासाठी या रंगांचे वैज्ञानिक पद्धतीने निर्मूलन करणे गरजेचे आहे. तसेच, या शिल्पांचे उच्च-गुणवत्तेचे छायाचित्रण आणि थ्रीडी दस्तऐवजीकरण तातडीने केल्यास यादवकालीन कला आणि सामाजिक इतिहासावर महत्त्वपूर्ण प्रकाश पडू शकेल.

• श्री. हेमंतकुमार चव्हाण, जिल्हा माहिती अधिकारी, सातारा.