सहकार, शिक्षण आणि समाजकारणातील दीपस्तंभ: माजी आमदार स्व. डॉ. कृष्णचंद्र भोईटे यांना ८८ व्या जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन
राजकारण, सहकार, शिक्षण आणि साहित्य क्षेत्रात आपल्या कार्याचा अमिट ठसा उमटवणारे फलटण तालुक्याचे सुपुत्र व माजी आमदार स्व. डॉ. कृष्णचंद्र भोईटे यांच्या ८८ व्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या अतुलनीय कार्याचा घेतलेला हा विशेष आढावा.
स्थैर्य, फलटण, दि. 8 मार्च : फलटण तालुक्याच्या राजकीय, सामाजिक, सहकारी आणि शैक्षणिक क्षेत्रात आपल्या कार्याचा ठसा उमटवणारे, तसेच समाजातील गुणी माणसे शोधून त्यांना संधी देत त्यांचा विकास घडवून आणणारे निष्ठावान नेतृत्व म्हणजे स्व. डॉ. कृष्णचंद्र भोईटे. राजकारण, सहकार, शिक्षण आणि साहित्य या विविध क्षेत्रांत लीलया वावरणाऱ्या या अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्वाची आज (७ मार्च) ८८ वी जयंती आहे. त्यांच्या कार्यातून ग्रामीण विकास, लोकशाही मूल्ये आणि सामाजिक बांधिलकी यांचा सुंदर संगम दिसून येतो.
प्रारंभिक जीवन आणि उच्च शिक्षणाची ओढ
डॉ. कृष्णचंद्र भोईटे यांचा जन्म ७ मार्च १९३७ रोजी फलटण तालुक्यातील आरडगाव येथे झाला. इतिहासपरंपरा लाभलेल्या या गावाशी त्यांची नाळ आयुष्यभर जुळलेली राहिली. शिक्षणाबद्दलची ओढ आणि समाजकारणाची जाणीव त्यांच्यात सुरुवातीपासूनच होती. पुणे विद्यापीठातून त्यांनी १९६४ साली ‘राज्यशास्त्र’ विषयात एम.ए. पदवी संपादन केली. पुढे महाराष्ट्रातील पंचायत राज व्यवस्थेच्या अभ्यासावर संशोधन करून त्यांनी पुणे विद्यापीठातून पीएच.डी. (Ph.D) मिळवली. लोकशाहीचे विकेंद्रीकरण आणि ग्रामीण प्रशासन याचा त्यांचा गाढा अभ्यास होता.
पंचायत राज व्यवस्थेतून नेतृत्वाची मुहूर्तमेढ
महाराष्ट्रात पंचायत राज व्यवस्थेची अंमलबजावणी सुरू झाल्यानंतर डॉ. भोईटे यांनी सार्वजनिक जीवनात पाऊल ठेवले. १९६२ साली आरडगाव ग्रामपंचायत स्थापन झाल्यानंतर ते गावचे ‘पहिले सरपंच’ म्हणून निवडून आले. त्याच वर्षी स्थापन झालेल्या फलटण तालुका पंचायत समितीचे ते ‘पहिले सभापती’ (१९६२–१९६७) ठरले. या काळात त्यांनी पिण्याच्या पाण्याच्या योजना, शाळांच्या इमारती, नाला बंडिंग, पाझर तलाव अशी ग्रामीण विकासाची अनेक कामे प्रभावीपणे राबवली. त्यांच्या या आदर्श कामकाजाचे तत्कालीन मुख्यमंत्री यशवंतराव चव्हाण आणि तत्कालीन मंत्री गोपाळराव खेडकर यांनीही विशेष कौतुक केले होते.
विधानसभेतील ११ वर्षांची प्रभावी कारकीर्द
स्थानिक स्वराज्य संस्थांमधील यशस्वी कामगिरीमुळे डॉ. भोईटे यांना राज्याच्या राजकारणात मोठी संधी मिळाली. १९६७ ते १९७२ आणि १९७२ ते १९७८ या दोन कार्यकाळात त्यांनी ‘फलटण-खंडाळा विधानसभा मतदारसंघाचे आमदार’ म्हणून काँग्रेस पक्षाचे प्रतिनिधित्व केले. सुमारे ११ वर्षे विधानसभेत काम करताना त्यांनी शेती, पाणी आणि ग्रामीण विकासाचे प्रश्न अभ्यासपूर्ण रीतीने मांडले. निरा उजव्या कालव्यालगतच्या वंचित हजारो एकर जमिनींसाठी लिफ्ट सिंचन योजना राबवण्यासाठी आणि शेती महामंडळाकडे गेलेल्या जमिनी शेतकऱ्यांना परत मिळवून देण्यासाठी त्यांनी शासनाला धोरणात्मक निर्णय घेण्यास भाग पाडले.
सहकार चळवळीला दिली नवी बळकटी
राजकारणाबरोबरच सहकार क्षेत्रात त्यांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. १९७६ मध्ये त्यांच्या पुढाकारातून ‘फलटण तालुका सहकारी दूध पुरवठा संघा’ची स्थापना झाली, ज्या माध्यमातून तालुक्यात १०० पेक्षा अधिक दूध सोसायट्या उभ्या राहिल्या. छोट्या शेतकऱ्यांना जर्सी गायी खरेदीसाठी बँकांकडून अर्थसाहाय्य मिळवून देत त्यांनी दुष्काळी भागात दुधाचा जोडधंदा रुजवला. दि. यशवंत को-ऑप. बँक आणि महाराष्ट्र सहकारी मुद्रणालय (२० वर्षे संचालक) या संस्थांच्या उभारणीतही त्यांचा मोठा वाटा होता. १९८४ साली श्रीराम सहकारी साखर कारखान्याची निवडणूक त्यांच्याच पॅनेलने जिंकून कारखान्याच्या कामकाजातही त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.
शिक्षण आणि साहित्याची आवड
डॉ. भोईटे यांचे कार्य केवळ राजकारणापुरते मर्यादित नव्हते. ते शिवाजी विद्यापीठाच्या सिनेटवर तीन वेळा, तर पुणे विद्यापीठाच्या सिनेटवरही निवडून आले होते. श्रीराम एज्युकेशन सोसायटी, फलटण एज्युकेशन सोसायटीचे सचिव व नियामक मंडळ सदस्य, तसेच मुधोजी कॉलेज कमिटीचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी शिक्षण क्षेत्रात भरीव काम केले. साहित्याची विशेष आवड असणाऱ्या डॉ. भोईटे यांचा १९६० साली ‘अस्मिता’ हा काव्यसंग्रह प्रकाशित झाला होता.
सत्ता आणि पद ही केवळ समाजासाठी काम करण्याची साधने मानून, सत्तेचा कोणताही मोह न बाळगता साधेपणाने जगलेले हे नेतृत्व होते. त्यांच्या ८८ व्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या या उत्तुंग कार्याला आणि विचारांना विनम्र अभिवादन!
(शब्दांकन व माहिती : सोमीनाथ पोपट घोरपडे, संस्कार सचिव, भारतीय बौद्ध महासभा शाखा सातारा जिल्हा – पूर्व)
