मानव-बिबट्या संघर्ष रोखण्यासाठी फलटण व कऱ्हाडच्या तरुण संशोधकांचे मोठे यश; अभिनव ‘मोशन सेन्सिंग स्प्रे’ उपकरणाचे पेटंट प्रकाशित

फलटण आणि कऱ्हाड येथील तरुण संशोधकांच्या टीमने मानव-बिबट्या संघर्ष कमी करण्यासाठी विकसित केलेल्या अभिनव ‘मोशन सेन्सिंग स्प्रे’ उपकरणाचे पेटंट अधिकृतरीत्या प्रकाशित झाले आहे. हे उपकरण वन्यजीवांना इजा न पोहोचवता मानवी वस्तीपासून दूर ठेवण्यास मदत करेल.

स्थैर्य, फलटण, दि. १० एप्रिल : महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागात, शेती परिसरात आणि जंगलालगतच्या वस्त्यांमध्ये वाढता मानव-बिबट्या संघर्ष ही सध्या एक अत्यंत चिंतेची बाब बनली आहे. या गंभीर समस्येवर तांत्रिक आणि अत्यंत प्रभावी उपाय शोधण्यात फलटण आणि कऱ्हाड येथील तरुण संशोधकांच्या टीमला मोठे यश आले आहे. या तरुणांनी विकसित केलेल्या अभिनव ‘मोशन सेन्सिंग स्प्रे’ (Motion Sensing Spray) उपकरणाचे पेटंट आता अधिकृतरीत्या प्रकाशित झाले असून, या तंत्रज्ञानामुळे ग्रामीण भागातील सुरक्षिततेला नवे बळ मिळाले आहे.

या उपकरणासाठी फलटण येथील चार आणि कऱ्हाड येथील एका तरुण संशोधकाने मिळून पेटंट अर्ज दाखल केला होता. या अर्जाची नोंदणी ७ जानेवारी २०२६ रोजी झाली होती आणि आता त्याचे अधिकृत पेटंट प्रकाशन झाले आहे.

संशोधकांची टीम आणि त्यांची प्रेरणा:

या महत्त्वपूर्ण संशोधनात सातारा जिल्ह्यातील वाठार निंबाळकर, आदर्की, भिलकटी, साखरवाडी (ता. फलटण) आणि कऱ्हाड येथील तरुणांचा समावेश आहे. डॉ. रूपेश यादव, महेश मोरे, श्रीनाथ चव्हाण, अमित डिसले आणि आशिष कदम या पाच तरुण संशोधकांनी अथक परिश्रम घेऊन हे उपकरण बनवले आहे. सध्या ते महाराष्ट्र तसेच देशातील विविध संस्था आणि संघटनांमध्ये कार्यरत आहेत.

लहानपणापासूनच या सर्वांना निसर्ग आणि वन्यजीवांची विशेष आवड आहे. त्यामुळे वर्षभरात हे सर्व मित्र भारतातील विविध राष्ट्रीय उद्याने आणि अभयारण्यांना आवर्जून भेट देत असतात. याच भेटींदरम्यान ग्रामीण भागातील मानव-वन्यजीव संघर्षाची दाहकता त्यांच्या लक्षात आली आणि त्यातूनच या समस्येवर ‘तांत्रिक उपाय’ शोधण्याची प्रेरणा त्यांना मिळाली.

हे उपकरण कसे काम करते?

हे अभिनव उपकरण पूर्णपणे ‘मोशन सेन्सिंग तंत्रज्ञानावर’ (Motion Sensing Technology) आधारित आहे.

• सेन्सरची भूमिका: परिसरात बिबट्या किंवा इतर कोणताही मोठा वन्य प्राणी आल्यास, उपकरणातील सेन्सर तत्काळ सक्रिय होतो.

• सुरक्षित फवारणी: सेन्सर सक्रिय होताच उपकरणातून एका विशेष प्रकारच्या स्प्रेची फवारणी (Spray) केली जाते.

• अहिंसक बचाव: हा स्प्रे प्राण्यांना कोणतीही इजा न करता केवळ त्यांना त्या परिसरापासून दूर ठेवण्यास मदत करतो. यामुळे प्राण्यांचा जीवही वाचतो आणि मानवी वस्तीही सुरक्षित राहते.

वाढता मानव-बिबट्या संघर्ष आणि तांत्रिक उपायाची गरज:

सध्या महाराष्ट्रातील अनेक भागांमध्ये बिबट्यांचा वावर वाढला असून, बिबट्यांच्या हल्ल्यांच्या घटनांमध्येही वाढ झाली आहे. काही प्रसंगी मानवी जीवितहानी झाल्याने ग्रामीण भागात आणि शेतकऱ्यांमध्ये भीतीचे वातावरण निर्माण झाले आहे. वन विभाग तसेच विविध खाजगी स्वयंसेवी संस्था बिबट्यांना मानवी वसाहतींपासून दूर ठेवण्यासाठी विविध उपाययोजना करत आहेत. मात्र, या समस्येवर अशा तांत्रिक स्वरूपातील प्रभावी आणि सुरक्षित उपायाची मोठी गरज होती.

मानव सुरक्षितता आणि वन्यजीव संवर्धन या दोन्ही महत्त्वाच्या क्षेत्रांना एकत्रितपणे व अहिंसक मार्गाने हाताळणारे हे तंत्रज्ञान विकसित करून, या तरुण संशोधकांनी एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि ऐतिहासिक पाऊल उचलले आहे. त्यांच्या या यशाचे सर्वत्र कौतुक होत आहे.