कास पठारावर ‘सातारी तुरा’ (वायतुरा) वनस्पतीचे आगमन: एक विलोभनीय जैवविविधता
स्थैर्य, सातारा, दि. 3 जुलै : जागतिक वारसास्थळ असलेल्या साताऱ्यातील कास पठारावर अत्यंत दुर्मीळ अशा ‘सातारी तुरा’ (वायतुरा) वनस्पतीचे आगमन झाले आहे. साताऱ्याचे नाव जागतिक पटलावर कोरणाऱ्या या फुलामुळे कास पठारावरील जैवविविधतेची पुन्हा एकदा चाहूल लागली आहे.
‘सातारी तुरा’ वनस्पतीची प्रमुख वैशिष्ट्ये:
-
शास्त्रीय नाव: Aponogeton satarensis (अपोनोगेटॉन सातारेन्सिस)
-
इतर नावे: सातारेन्सिस, वायतुरा, Satara Lace Plant किंवा Satara Pondweed.
-
स्वरूप आणि रंग: ही साधारणपणे १० ते २५ सें.मी. उंचीची एक लहान पाणवनस्पती आहे. याला अत्यंत आकर्षक अशी जांभळट गुलाबी किंवा गुलाबी किरमिजी रंगाची फुले येतात. याच्या मुळाशी एक छोटा कंद असतो, ज्यातून स्रवणाऱ्या द्रवाकडे कीटक आकर्षित होतात.
-
‘वायतुरा’ हे नाव कसे पडले? या वनस्पतीच्या दोन-तीन पानांच्या बेचक्यातून एक लांब दांडा वर येतो. या दांड्याच्या टोकावर इंग्रजी ‘Y’ अक्षरासारखा दोन भागांत विभागलेला फुलांचा तुरा येतो. याच विशिष्ट रचनेमुळे प्रसिद्ध वनस्पती अभ्यासक श्रीकांत इंगळहळीकर यांनी याला ‘वायतुरा’ असे नाव दिले.
अधिवास आणि बहरण्याचा काळ:
-
आढळ: ही वनस्पती प्रामुख्याने महाराष्ट्रातील पश्चिम घाटात (विशेषतः सातारा आणि रत्नागिरी जिल्ह्यांत) समुद्रसपाटीपासून १००० मीटरहून अधिक उंचीवरील खडकाळ सड्यांवर आढळते. साताऱ्यातील सुमारे २० पठारांवर ती उगवत असल्याने तिला ‘सातारी वायतुरा’ संबोधले जाते.
-
बहरण्याचा काळ: पावसाळा सुरू झाल्यानंतर खडकांवर साचणाऱ्या तात्पुरत्या पाण्याच्या डबक्यांमध्ये जून ते ऑगस्ट या महिन्यांत ही वनस्पती बहरते.
-
सद्यस्थिती: अत्यंत मर्यादित अधिवास असल्यामुळे जागतिक स्तरावर या वनस्पतीला ‘दुर्मीळ’ (धोक्यात आलेली) श्रेणीत वर्गीकृत करण्यात आले आहे.
जैवविविधता संवर्धनाचे महत्त्व:
कास पठाराचे माजी वनपाल श्रीरंग शिंदे यांनी याविषयी एक महत्त्वाची भूमिका मांडली आहे. त्यांच्या मते, निसर्गाचे आणि या दुर्मीळ प्रजातींचे संवर्धन करण्यासाठी वनविभागाच्या कर्मचाऱ्यांना व वनरक्षकांना स्थानिक वनस्पती, प्राणी, जंगलातील पायवाटा, पाणवठे आणि ग्रामीण जीवनाची सखोल माहिती असणे अत्यंत गरजेचे आहे. यातूनच खऱ्या अर्थाने निसर्गसंवर्धनास मदत होईल.
तुम्हाला या दुर्मीळ ‘सातारी तुरा’ वनस्पतीविषयी अधिक शास्त्रीय माहिती जाणून घ्यायला आवडेल का, की कास पठारावर बहरणाऱ्या इतर वैशिष्ट्यपूर्ण फुलांची माहिती हवी आहे?
