“आईच्या संस्कारातून घडलेली लेखणी परिवर्तनाची वाट उजळतेय!” साखरशाळेच्या पहिल्या शिक्षिका व लेखिका सुलेखा शिंदे यांचा वारसा प्रा. विकास शिंदेंनी जपला
प्रा. विकास शिंदे यांनी त्यांच्या मातोश्री व ज्येष्ठ सामाजिक कार्यकर्त्या, लेखिका सौ. सुलेखा सुरेश शिंदे यांच्या आठवणींना उजाळा दिला आहे. ऊसतोड कामगारांच्या मुलांसाठी ‘साखरशाळा’ सुरू करणाऱ्या सुलेखाताईंचा साहित्यिक व सामाजिक वारसा प्रा. शिंदे आपल्या पत्रकारितेतून पुढे नेत आहेत.
स्थैर्य, फलटण, दि. २३ मार्च : समाजातील वंचित आणि उपेक्षित घटकांसाठी आपले संपूर्ण आयुष्य समर्पित करणाऱ्या व शिक्षणाच्या माध्यमातून मोठे परिवर्तन घडवून आणणाऱ्या व्यक्तिमत्त्वांमध्ये सौ. सुलेखा सुरेश शिंदे यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. क्रांतीसूर्य महात्मा जोतीराव फुले आणि क्रांतीज्योती सावित्रीमाई फुले यांच्या विचारांची प्रगल्भ प्रेरणा घेऊन सुलेखाताईंनी शिक्षण, सामाजिक कार्य आणि साहित्य या तिन्ही क्षेत्रांत दिलेले योगदान दीपस्तंभासारखे आहे. आज त्यांचा हाच सामाजिक व साहित्यिक वारसा त्यांचे सुपुत्र आणि निर्भीड पत्रकार प्रा. विकास शिंदे हे आपल्या लेखणीच्या माध्यमातून अत्यंत ताकदीने पुढे घेऊन जात आहेत.
महात्मा फुलेंच्या ‘खानवडी’तून मिळाली प्रेरणा
सौ. सुलेखा शिंदे यांचा जन्म महात्मा फुले यांचे मूळ गाव असलेल्या ‘खानवडी’ येथील फुले कुटुंबात झाला. या मातीच्या संस्कारांमुळेच त्यांना लहानपणापासून सामाजिक कार्याची ओढ लागली. महात्मा फुले आणि सावित्रीमाईंनी सुरू केलेल्या शिक्षण चळवळीचा वसा त्यांनी प्रत्यक्ष कृतीतून पुढे नेला.
‘साखरशाळा’ ही संकल्पना आणि शिक्षणाची धडपड
ऊसतोडणीसाठी स्थलांतर करणाऱ्या मजुरांची मुले शिक्षणापासून वंचित राहू नयेत, यासाठी ‘साखरशाळा’ ही संकल्पना सौ. सुलेखा शिंदे यांनीच सर्वप्रथम मांडली आणि त्या या साखरशाळेच्या ‘पहिल्या शिक्षिका’ म्हणून कार्यरत राहिल्या. अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतही त्यांनी वंचितांच्या झोपडीत शिक्षणाचा दिवा तेवत ठेवला.
त्या केवळ इथेच थांबल्या नाहीत, तर मोठ्या वयाच्या निरक्षर व्यक्तींना शिक्षणाची संधी देण्यासाठी त्यांनी ‘प्रौढ शिक्षण केंद्र’ चालवले. समाजातील प्रत्येक व्यक्ती साक्षर व्हावी या उदात्त ध्येयाने त्यांनी ‘रात्रशाळा’ आणि ‘बिनभिंतीची शाळा’ असे अनेक अभिनव उपक्रम राबवले, ज्यामुळे अनेकांना शिक्षणाची दारे खुली झाली.
संवेदनशील साहित्यिक प्रवास
एकीकडे सामाजिक कार्य आणि दुसरीकडे घरातील जबाबदाऱ्या समर्थपणे पेलत असतानाच, सौ. सुलेखाताईंनी आपली लेखनाची आवड आणि परंपरा कायम ठेवली. त्यांच्या साहित्यकृतींमध्ये ग्रामीण जीवन, स्त्रियांचे प्रश्न, सामाजिक वास्तव आणि जगण्याचा संघर्ष यांचे अत्यंत प्रभावी चित्रण पाहायला मिळते.
- “लेखकाचं घर पेलताना” (कादंबरी): यात कुटुंब आणि साहित्यिक जीवन यामधील संघर्ष व जिद्दीचे वास्तव दर्शन घडते.
- “कुंकू” (कथासंग्रह): यातून स्त्री-जीवनातील विविध पैलू अत्यंत संवेदनशीलतेने मांडले आहेत.
- “मालकांचं खात” आणि “आता उजाडलं” (कादंबऱ्या): यातून समाजातील विषमता, शोषण आणि बदलाची आस यांचे प्रभावी चित्रण त्यांनी केले आहे.
आईचा वारसा पुढे नेताना… (प्रा. विकास शिंदे यांच्या भावना)
“समाजपरिवर्तनासाठी आयुष्य झोकून देणाऱ्या व्यक्तींचा वारसा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचला तरच त्या कार्याला खऱ्या अर्थाने अर्थ प्राप्त होतो. साखरशाळेची पहिली शिक्षिका, सामाजिक कार्यकर्ती आणि साहित्यिक सौ. सुलेखा शिंदे म्हणजेच ‘माझी आई’. तिचा हा प्रेरणादायी वारसा आज एक पत्रकार म्हणून मी अत्यंत अभिमानाने पुढे घेऊन जात आहे.” प्रा. विकास शिंदे आपल्या भावना व्यक्त करताना पुढे म्हणतात, “माझ्या घडण्यात आईचा सर्वात मोठा वाटा आहे. तिच्या सामाजिक कार्यातून आणि लेखनातून मला समाजाकडे पाहण्याची एक वेगळी व प्रगल्भ दृष्टी मिळाली. स्त्री-पुरुष समानतेचा विचार, वंचितांच्या शिक्षणासाठीची तिची धडपड आणि समाजातील अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्याची जिद्द हा मला तिच्याकडून मिळालेला सर्वांत मोठा वारसा आहे.”
“आज एक पत्रकार म्हणून मी समाजातील विविध प्रश्न मांडत आहे. ग्रामीण भागातील समस्या, वंचितांचे प्रश्न आणि सामाजिक अन्याय यांना मी माझ्या लेखणीतून आवाज देत आहे. माझ्या पत्रकारितेत आईने दिलेली संवेदनशीलता, सामाजिक जाणीव आणि परिवर्तनाची प्रेरणा स्पष्टपणे दिसून येते. आईकडून मिळालेला हा वारसा जपणे हीच माझी जबाबदारी मानून, मी तिने दिलेल्या मूल्यांना पुढे नेत समाजासाठी माझी लेखणी चालवत आहे,” असा निर्धार प्रा. विकास शिंदे यांनी व्यक्त केला.
सौ. सुलेखा शिंदे या केवळ एक शिक्षिका किंवा लेखिका नव्हत्या, तर त्या समाजपरिवर्तनाच्या चळवळीतील एक चालतीबोलती प्रेरणा होत्या. आज आईच्याच संस्कारातून घडलेली प्रा. विकास शिंदे यांची लेखणी समाजातील प्रश्न मांडत परिवर्तनाची ही वाट अधिक उजळत आहे.
