शेतात गव्हाचं ‘खूड’ पेटवताय? सावधान! जमिनीचा पोत आणि पर्यावरणाचा होतोय मोठा ऱ्हास; कृषी तज्ज्ञांचा शेतकऱ्यांना इशारा

रब्बी हंगामातील गव्हाची काढणी अंतिम टप्प्यात असून हार्वेस्टरने काढणी केल्यानंतर उरणारे ‘खूड’ जाळण्याचे प्रमाण वाढले आहे. यामुळे जमिनीची सुपीकता नष्ट होत असून पर्यावरणाचीही हानी होत आहे. शेतकऱ्यांनी खूड जाळण्याऐवजी खत निर्मिती करावी, असे आवाहन कृषी तज्ज्ञांनी केले आहे.

स्थैर्य, राजाळे, दि. 22 मार्च : सध्या रब्बी हंगामातील गव्हाची काढणी अंतिम टप्प्यात आली आहे. अनेक ठिकाणी मजुरांच्या टंचाईमुळे ‘हार्वेस्टर’च्या साहाय्याने गव्हाची काढणी केली जात आहे. मात्र, हार्वेस्टरने कापणी केल्यानंतर जमिनीवर उरणारे पिकाचे अवशेष म्हणजेच ‘खूड’ (गव्हाचे धाटे) जाळण्याचे प्रमाण वाढल्याचे चित्र सध्या पाहायला मिळत आहे. शेतकरी पुढच्या मशागतीच्या घाईत हे खूड थेट पेटवून देत असले, तरी यामुळे जमिनीची सुपीकता आणि पर्यावरणाचे अत्यंत मोठे व न भरून येणारे नुकसान होत आहे.

का पेटवू नये गव्हाचे खूड?

गव्हाचे अवशेष जाळल्याने शेतीचे व पर्यावरणाचे खालीलप्रमाणे गंभीर नुकसान होते:

१. जमिनीचा पोत बिघडतो: खूड पेटवल्यामुळे जमिनीच्या वरच्या थरातील तापमान ४०० ते ५०० अंश सेल्सिअसपर्यंत वाढते. एवढ्या प्रचंड उष्णतेमुळे जमिनीतील उपयुक्त जिवाणू, गांडूळ आणि मित्रकीटक जळून खाक होतात. परिणामी, जमिनीचा जिवंतपणा नष्ट होऊन पुढच्या पिकाची उगवण क्षमता आणि वाढ कमी होते.
२. अन्नद्रव्यांचा नाश: पिकाच्या अवशेषांमध्ये नत्र, स्फुरद आणि पालाश यांसारखी पिकांसाठी आवश्यक असणारी अत्यंत महत्त्वाची अन्नद्रव्ये असतात. खूड जाळल्यामुळे ही सर्व पोषक द्रव्ये हवेत मिसळतात किंवा त्यांची राख होऊन ती वाया जातात, जी प्रत्यक्षात कुजून जमिनीला मिळायला हवी होती.
३. आरोग्यावर व पर्यावरणावर गंभीर परिणाम: गव्हाचा पेंढा जाळल्यामुळे निर्माण होणाऱ्या धुरामध्ये कार्बन डायऑक्साइड आणि सल्फर डायऑक्साइड यांसारख्या विषारी वायूंचे प्रमाण वाढते. यामुळे हवेचे प्रदूषण वाढून मानवी आरोग्यावर गंभीर परिणाम होतात. विशेषतः श्वसनाचे विकार, दमा आणि डोळ्यांची जळजळ यांसारख्या समस्या उद्भवतात.

पर्यायी मार्ग काय?

शेतकऱ्यांनी खूड जाळण्याऐवजी खालील पर्यायांचा अवलंब केल्यास शेतीचा मोठा फायदा होऊ शकतो:

खत निर्मिती: ‘वेस्ट डिकंपोजर’चा (Waste Decomposer) वापर करून हे खूड शेतातच कुजवावे. यामुळे जमिनीला अत्यंत दर्जेदार नैसर्गिक खत मिळते व जमिनीचा सेंद्रिय कर्ब वाढतो.
मल्चिंग (आच्छादन): पेंढा जमिनीत गाडल्यास किंवा त्याचे आच्छादन केल्यास जमिनीचा ओलावा जास्त काळ टिकून राहतो आणि तणांचा प्रादुर्भावही कमी होतो.
उत्तम पशुखाद्य: गव्हाचा पेंढा हा जनावरांसाठी ‘कुट्टी’ करून वापरता येतो. सध्याच्या उन्हाळ्याच्या आणि चाऱ्याच्या टंचाईच्या परिस्थितीत हा पेंढा जनावरांसाठी उत्तम चारा ठरू शकतो.

कृषी तज्ज्ञांचे महत्त्वाचे आवाहन:

या पार्श्वभूमीवर कृषी तज्ज्ञांनी शेतकऱ्यांना अत्यंत महत्त्वाचे आवाहन केले आहे. “शेतकऱ्यांनी केवळ पुढच्या पेरणीच्या घाईसाठी आपले शेत पेटवून देऊ नये. शेतातील हा कचरा नसून ते एकप्रकारचे ‘काळे सोने’ आहे. ते जमिनीत गाडल्यास रासायनिक खतांवरील मोठा खर्च वाचेल आणि जमिनीचा कस दीर्घकाळ टिकून राहील,” असा मोलाचा सल्ला तज्ज्ञांनी दिला आहे.